เวลาที่เราปวดหัว ปวดกล้ามเนื้อ พอเรากินยาแก้ปวดเม็ดเล็กๆ ผ่านไปไม่ถึงครึ่งชั่วโมง อาการปวดเหล่านั้นก็ค่อยๆ ทุเลาและหายไปอย่างน่าอัศจรรย์
เจ้ายาเม็ดเล็กๆ นี้รู้ได้อย่างไรว่าตอนนี้เรากำลังปวดตรงไหน? และมันเดินทางไปถูกจุดได้อย่างไรโดยไม่หลงทาง? วันนี้ลุงจะมาสวมบทเป็นนักสืบวิทยาศาสตร์ เพื่อค้นหาคำตอบของกลไกสุดทึ่งนี้กันครับ
“ความเจ็บปวด” สัญญาณเตือนจากร่างกาย
ก่อนจะไปรู้ว่ายาเดินทางอย่างไร เรามาเข้าใจก่อนว่าความเจ็บปวดเกิดขึ้นได้อย่างไร ตามธรรมชาติร่างกายของเรามีระบบรักษาความปลอดภัยที่ยอดเยี่ยมมาก ซึ่งทำงานดังต่อไปนี้ครับ
ร่างกายเรามีตัวจับความปวดอยู่ทั่วร่างกาย
ไม่ว่าจะเป็นผิวหนัง กล้ามเนื้อ หรืออวัยวะภายใน ร่างกายเรามีตัวรับความรู้สึกเจ็บปวด (Pain Receptors) กระจายตัวอยู่ทั่ว คอยทำหน้าที่เป็นยามเฝ้าระวัง
สร้างสารเคมีแห่งความเจ็บปวด
เมื่อเนื้อเยื่อหรือร่างกายเกิดความเสียหาย เช่น โดนมีดบาด กระแทก หรืออักเสบ เซลล์บริเวณนั้นจะปล่อยสารเคมีกลุ่มหนึ่งออกมา ซึ่งเป็นสารปวด เช่น Prostaglandins
ส่งสัญญาณเตือนไปยังสมอง
สารปวดเหล่านี้จะเข้าไปกระตุ้นตัวรับความรู้สึก เพื่อส่งกระแสประสาทวิ่งตรงไปยังสมอง ทำให้สมองแปลผลออกมาว่า “โอ๊ย! เจ็บตรงนี้จังเลย” เพื่อให้เราระมัดระวังตรงนั้น
บางครั้งร่างกายของเราก็ทำงานขยันเกินไปหน่อย สารปวดถูกผลิตออกมามากเกินไป จนสัญญาณเตือนภัยในสมองร้องดังไม่หยุด ทำให้เราทรมานจนทนไม่ไหว และนั่นคือเวลาที่เราต้องใช้ยาแก้ปวด เข้ามาช่วยจัดการ
ยาแก้ปวดไม่เคยรู้ว่าเราปวดตรงไหน
อ่านไม่ผิดครับ! ความจริงคือยาแก้ปวดไม่ได้แสนรู้ใดๆ ทั้งสิ้น มันไม่รู้ว่าตอนนี้เรากำลังปวดตรงไหนอยู่ อ้าว… แล้วมันทำงานอย่างไรล่ะ? มาดูเส้นทางการเดินทางของยากันครับ
1. เดินทางผ่านกระแสเลือดไปทั่วร่างกาย
เมื่อเรากลืนยาแก้ปวดลงท้อง ยาจะถูกย่อยในกระเพาะอาหาร และดูดซึมผ่านลำไส้เข้าสู่กระแสเลือด จากนั้นหัวใจจะสูบฉีดเลือดที่มียาแก้ปวดนี้ละลายอยู่ ส่งกระจายไปทั่วทุกซอกทุกมุมของร่างกาย ทั้งในส่วนที่ปวด และส่วนที่ไม่ได้ปวด
2. ดักจับและยับยั้งสารปวด
ในขณะที่ยาไหลเวียนไปทั่วร่างกาย เมื่อมันเดินทางไปถึงบริเวณที่มีเนื้อเยื่อเสียหาย และมีการหลั่งสารปวดออกมา ยาแก้ปวดจะเข้าไปจับตัวกับเอนไซม์ที่สร้างสารนั้น ทำหน้าที่เหมือนกุญแจที่เข้าไปล็อกแม่กุญแจ ส่งผลให้การสร้างสารปวดหยุดชะงัก
3. ปิดสวิตช์สัญญาณเตือน
เมื่อสารปวดถูกบล็อกและลดจำนวนลง สัญญาณเตือนที่เคยส่งไปยังสมองก็ค่อยๆ แผ่วลง จนเงียบสนิทในที่สุด ทำให้เราลืมความเจ็บปวดนั้นไปชั่วขณะ และรู้สึกว่าร่างกายกลับมาเป็นปกติอีกครั้ง
จากกลไกการเดินทางไปทั่วร่างกายนี้เอง จึงเป็นคำตอบว่า ทำไมบางครั้งเราตั้งใจกินยาเพื่อแก้ปวดหัว แต่กลายเป็นว่าอาการปวดที่ขาถึงได้หายไปด้วย นั่นเพราะยาเดินทางไปทำงานในทุกจุดของร่ายกายนั่นเอง
แม้ยาแก้ปวดจะเป็นตัวช่วยชั้นยอดในวันที่ร่างกายประท้วง แต่ต้องไม่ลืมว่า ยาแก้ปวดส่วนใหญ่ เช่น พาราเซตามอล หรือยากลุ่มแก้อักเสบ (NSAIDs) มีหน้าที่เพียงแค่ปิดสวิตช์สัญญาณเตือนชั่วคราว ไม่ได้เข้าไปซ่อมแซมต้นเหตุของความเสียหาย
ดังนั้น หากมีอาการปวดเรื้อรัง ไม่ควรพึ่งแต่ยาแก้ปวดเพียงอย่างเดียว ควรหาสาเหตุที่แท้จริงเพื่อรักษา และพักผ่อนให้เพียงพอ เพื่อให้ร่างกายได้ซ่อมแซมตัวเองตามธรรมชาติอย่างยั่งยืนที่สุดครับ